Kada danas koračate kaldrmom zrenjaninske glavne ulice, dok vas sa fasada posmatraju kamene heraldičke zveri, gipsane muze i kitnjasti barokni ukrasi, vi zapravo hodate po slojevima istorije duge više od sedam vekova. Ovaj grad, koji je kroz istoriju menjao imena, države i vladare, oduvek je bio srce Banata – neukrotiv, multikulturalan, radan i neizmerno ponosan.

Kao novinar koji je decenijama istraživao prašnjave arhive i kao lokalni vodič koji strastveno voli svaki kutak ove ravnice, provešću vas kroz uzbudljivo putovanje kroz vreme. Otkrićemo kako je od močvarnog i trščanog vlastelinstva na Begeju nastao Veliki Bečkerek – grad piva, svetlosti, pozorišta i raskošnih palata, i kako je živeo sve do sudbonosne 1935. godine.

Od močvara Begeja do carskog trgovišta: Srednjovekovni počeci

Istorija Velikog Bečkereka počinje u tišini banatskih močvara. Reka Begej, koja je tada slobodno meandrirala i plavila ravnicu, stvorila je sistem rečnih ostrva i poluostrva idealnih za odbranu i naseljavanje.

Prvi pisani tragovi i uspon pod despotima

Iako arheološki nalazi govore o životu na ovom prostoru još u praistoriji, Veliki Bečkerek se u pisanim izvorima prvi put javlja u prvoj polovini 14. veka (između 1326. i 1332. godine) u spisima papskog desetka¹. U to vreme, bilo je to malo, utvrđeno naselje pod ugarskom vlašću.

Pravi procvat u srednjem veku naselje doživljava početkom 15. veka. Nakon Kosovske bitke i turskog prodora na Balkan, ugarski kralj Žigmund Luksemburški predaje Bečkerek srpskom despotu Stefanu Lazareviću 1403. godine. Despot Stefan, a kasnije i njegov naslednik Đurađ Branković, naseljavaju ovde srpsko stanovništvo, podižući privredni i odbrambeni značaj varoši. Bečkerek postaje važno trgovište i utočište za hrišćanski narod koji je bežao pred osmanskom stihijom.

Pod polumesecom: Bečkerek kao osmanska kasaba (1551–1716)

Sredinom 16. veka, osmanska vojska pod vođstvom Mehmed-paše Sokolovića osvaja Banat. Veliki Bečkerek pada u turske ruke 1551. godine nakon kraće opsade lokalne tvrđave.

Tokom narednih vek i po, grad poprima orijentalne obrise. Hrišćansko stanovništvo se povlači u predgrađa, dok u samom centru niču džamije, turska kupatila (hamami), hanovi i čuveni karavansaraj koji je podigao sam Mehmed-paša Sokolović. Čuveni turski putopisac Evlija Čelebija opisao je Bečkerek kao živu kasabu sa razvijenim zanatstvom, bogatim voćnjacima i važnim mostom preko Begeja koji je spajao važne trgovačke puteve.

Uprkos orijentalnom uticaju, duh ravnice i reke ostao je nepromenjen. Begej je i dalje bio glavna saobraćajnica kojom su plovile šajke natovarene žitom, kožom i vunom.

Habzburška obnova i rađanje modernog grada

Nakon sloma turske vlasti i potpisivanja Požarevačkog mira 1718. godine, Banat ulazi u sastav Habzburške monarhije kao direktan carski posed pod nazivom Tamiški Banat. Prvi guverner, grof Klaudije Florimund Mersi, započinje grandiozne reforme.

Močvare su isušene, a divlji Begej je ukroćen izgradnjom kanala. Ovo je omogućilo masovnu kolonizaciju. Pored domicilnih Srba i Rumuna, u Veliki Bečkerek pristižu Nemci, Mađari, Slovaci, Jevreji i Francuzi iz Lorene. Svaka nacija donela je svoje zanate, kulturu i arhitektonski stil, stvarajući od Bečkereka pravi srednjoevropski kosmopolitski centar.

Veliki požar 1807. godine kao prekretnica

Godina 1807. ostala je crnim slovima upisana u istoriju grada, ali je paradoksalno postavila temelje za njegov današnji izgled.

"Kada je tog kobnog avgustovskog dana 1807. godine vetar naneo plamen sa pivare na slamnate krovove Bečkereka, činilo se da je varoš zauvek nestala. Međutim, upravo iz tog pepela, poput feniksa, nikao je moderni, barokni i secesijski grad čijoj se lepoti i danas divimo." — Iz zapisa starog bečkerečkog hroničara.

Nakon požara donet je strogi urbanistički plan: ulice su ispravljene i proširene, zabranjena je gradnja kuća od naboja i trske, a centrom grada počele su da dominiraju monumentalne građevine od cigle i crepa.

Zlatno doba Torontalske županije i industrijski zamah

Tokom 19. veka, Veliki Bečkerek postaje administrativno sedište moćne Torontalske županije, koja je obuhvatala ogroman deo današnjeg Banata. Grad doživljava neviđeni kulturni i privredni uspon.

1. Izgradnja pozorišta (1839): U zgradi nekadašnjeg žitnog magacina otvoreno je pozorište, koje danas ponosno nosi titulu najstarije aktivne pozorišne zgrade u Srbiji².
2. Dolazak železnice (1883): Povezivanjem sa Kikindom i Segedinom, a kasnije i sa Temišvarom, grad se otvara ka Evropi. Industrijski proizvodi – od čuvenog bečkerečkog piva do tepiha i šećera – brzo pronalaze put do bečkih i peštanskih salona.
3. Podizanje Županijske palate (1885–1887): Grandiozno zdanje na Trgu slobode, delo arhitekata Đule Partoša i Edena Lehnera, postaje simbol moći i administrativnog prestiža grada.

+-------------------------------------------------------------------+
|                  KLJUČNE ISTORIJSKE FAZE GRADU                    |
+-------------------------------------------------------------------+
| Srednji vek (do 1551)       -> Period ugarske i srpske vlasti      |
| Osmanski period (1551-1716) -> Orijentalna kasaba na Begeju        |
| Habzburški period (1716-1918)-> Zlatno doba, industrijalizacija    |
| Kraljevina SHS (1918-1935)  -> Prelazak u srpske/jugoslovenske toke|
+-------------------------------------------------------------------+

Pregled najvažnijih istorijskih prekretnica

U tabeli ispod prikazani su ključni događaji koji su oblikovali sudbinu Velikog Bečkereka do njegove transformacije u Petrovgrad:

Oslobođenje 1918. i preimenovanje u Petrovgrad 1935. godine

Prvi svetski rat doneo je velike patnje, ali i istorijski preokret. Kako se rat bližio kraju, u Velikom Bečkereku se budi nacionalna svest naroda koji su želeli slobodu.

Dana 31. oktobra 1918. godine, u kući uglednog advokata dr Slavka Županskog, osnovan je Srpski narodni odbor – prvo takvo telo u Vojvodini. Odbor je preuzeo vlast u gradu bez ijedne prolivene kapi krvi, pripremajući teren za dolazak oslobodilačke srpske vojske.

Dana 17. novembra 1918. godine, Gvozdeni puk srpske vojske, predvođen brigadirom Dragutinom Ristićem, umarširao je u grad praćen ovacijama i suzama radosnicama hiljada građana. Veliki Bečkerek je konačno postao deo Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

Rođenje Petrovgrada

Nakon rata, grad nastavlja da se razvija u novim državnim okvirima. Međutim, staro ime "Veliki Bečkerek" (odnosno Nagybecskerek na mađarskom ili Grossbetschkerek na nemačkom) više nije odražavalo novi duh vremena i državni identitet.

Nakon višegodišnjih rasprava i inicijativa građana, odlukom Ministarstva unutrašnjih poslova Kraljevine Jugoslavije, 18. februara 1935. godine grad zvanično menja ime u Petrovgrad, u čast kralja Petra I Karađorđevića Oslobodioca.

Ovim činom zatvorena je jedna duga, bogata i uzbudljiva knjiga o Velikom Bečkereku, a otvoreno novo poglavlje grada koji će kasnije, nakon Drugog svetskog rata, poneti ime heroja Žarka Zrenjanina. Ali to je već neka druga, nova priča koju ćemo pričati uz čašu dobrog banatskog vina na obali Begeja.

Najčešća pitanja i odgovori