Kada je krajem 19. veka regulisan tok Begeja, uspostavljena železnička veza sa Budimpeštom, Bečom i Temišvarom i započeta snažna industrijalizacija Srednjeg Banata, nekadašnja trgovačka varoš Veliki Bečkerek¹ doživela je građevinski i kulturni procvat bez presedana. Dok su županijske i crkvene vlasti podizale monumentalne javne građevine oko Trga slobode, stasala je nova klasa bogatih građana – žitarskih i drvoprerađivačkih trgovaca, bankara, geometara, lekara i advokata – koja je želela da svoj društveni prestiž ovekoveči u kamenu, opeci i kovanom gvožđu.

U periodu od svega petnaestak godina, između 1892. i 1908. godine, duž današnjeg Korzoa, Trga slobode i nekadašnje Nemačke i Glavne ulice nikle su privatne vile i višespratne najamne palate čija arhitektonska smelost i danas iznenađuje putnike. Među njima posebno mesto u hronikama grada zauzimaju četiri zdanja: romantičarska Pinova vila, orijentalna Šeherezada, neorenesansna Bukovčeva palata i secesijska Benceova kuća.

Pinova vila: Romantičarski zamak na obodu starog jezgra

Na uglu današnjih ulica Ive Lole Ribara i Petefijeve, na nekadašnjem obodu starog gradskog jezgra, uzdiže se građevina koja već više od trinaest decenija privlači poglede svojom asimetričnom siluetom i šiljatom ugaonom kulom – čuvena Pinova vila.

Vilu je 1894. godine kao slobodnostojeću porodičnu rezidenciju podigao imućni građanin Leon Štegervald, angažujući temišvarskog arhitektu Lasla Đulaja (Gyulay László). Samo dve godine kasnije, 1896. godine, zdanje kupuje kraljevski geometar Paja Pin (Pinn Pál), po kome je vila zauvek ostala upamćena u govoru Bečkerečana i Zrenjaninaca.

         /\
        /  \       <-- Šiljata ugaona kula u stilu severnjačkog romantizma
       /____\
       | [] |
  _____|    |__________
 /  []   []   []   []  \
|=======================|  <-- Fasada od žute fasadne opeke i malterske plastike
|  [ ]   |  |   [ ]     |
|________|__|___________|

Arhitektura i burna sudbina kroz 20. vek

Za razliku od stroge simetrije klasicizma i neorenesanse koji su dominirali u centru varoši, Laslo Đulaj je Pinovu vilu oblikovao u duhu romantizma sa elementima neogotike i severnoevropskih vila-zamkova. Fasada je izvedena u kombinaciji tople žućkaste fasadne opeke i bogate malterske plastike oko prozorskih otvora, dok ugaoni erker sa visokim piramidalnim krovom i terasom daje zgradi izgled malog srednjovekovnog dvorca. Unutrašnjost je krasilo raskošno drveno stepenište, kaljeve peći iz Pečuja i saloni sa oslikanim tavanicama.

Sudbina Pinove vile u 20. veku verno odslikava burnu istoriju samog Banata: * Građanski period (1894–1941): Dom porodice Paja Pina, a potom od 1928. godine vlasništvo poznatog drvarskog trgovca Jankovića. * Ratne godine (1941–1944): Tokom nemačke okupacije u Drugom svetskom ratu, nemačka vojna komanda rekvirirala je vilu zbog njene strateške pozicije i reprezentativnog izgleda, nakon čega je zgrada napuštena pod naletom Crvene armije i partizana u oktobru 1944. godine. * Posleratna namena: Nakon nacionalizacije, u zgradi je decenijama bila smeštena antituberkulozna ambulanta (ATD dispanzer), da bi krajem 20. veka objekat ostao prazan i pod zaštitom Zavoda za zaštitu spomenika kulture kao spomenik kulture od velikog značaja.

„Pinova vila nikada nije bila samo obična kuća za stanovanje; svojom ugaonom kulom i gotskim konturama ona je u ravničarskom Bečkereku delovala kao istrgnuta stranica iz neke srednjoevropske bajke o vitezovima i starim gradovima.“ — Iz studije o graditeljskom nasleđu Zrenjanina

Palata Šeherezada: Duh Hiljadu i jedne noći na banatskom korzou

Svega nekoliko minuta hoda od Pinove vile, u samom srcu pešačke zone u ulici Kralja Aleksandra I Karađorđevića broj 31, nalazi se zgrada koja potpuno odstupa od srednjoevropskih arhitektonskih kanona – jednospratna palata u narodu prozvana Šeherezada.

Zgradu je 1900. godine projektovao lokalni građevinski majstor i arhitekta Ištvan Bart (Barth István) za potrebe imućnog jevrejskog trgovca gvožđarskom robom Saboa Šandora (prema pojedinim izvorima vezana i za porodicu Kardoš i zajednicu koja je gravitirala obližnjoj bečkerečkoj sinagogi).

Inspirisan orijentalnim motivima koji su krajem 19. veka postali izuzetno popularni u sakralnoj i profanoj arhitekturi Habzburške monarhije (od Budimpešte i Subotice do Sarajeva), Bart je fasadu oblikovao u čistom mavarskom stilu: 1. Potkovičasti lukovi: Prozori na prvom spratu završavaju se karakterističnim suženim potkovičastim lukovima kakvi krase palate u Kordobi i Granadi. 2. Stilizovani kapiteli i arabeske: Između prozora postavljeni su vitki polustubovi sa kapitelima ukrašenim geometrijskim i biljnim prepletima. 3. Polihromna fasada: Kombinacija toplih oker, crvenkastih i zlatnih tonova na fasadi donela je zgradi nadimak Šeherezada, po legendarnoj pripovedačici iz „Hiljadu i jedne noći“.

Bukovčeva palata: Neorenesansna kruna Trga slobode

Na samom uglu glavnog gradskog trga (Trg slobode) i ulice Kralja Aleksandra I Karađorđevića, naspram Gradske kuće i Katedrale, dominira monumentalna dvospratnica poznata kao Bukovčeva palata.

Podignuta 1895. godine za uglednog srpskog trgovca Stevana Bukovca, ova najamno-poslovna palata delo je arhitekte Stevana Đorđevića, jednog od najznačajnijih srpskih graditelja s kraja 19. veka (koji je u Bečkereku projektovao i zgradu Srpske pravoslavne crkvene opštine).

Đorđević je Bukovčevu palatu zamislio kao urbanistički pandan Županijskoj palati i Velikoj gostioni: * Akcentovani ugao sa kupolom: Kako bi naglasio prelaz iz prostranog Trga slobode u užu trgovačku ulicu, arhitekta je na samom uglu formirao polukružni rizalit nadvišen raskošnom neobaroknom kupolom sa lanternom od cinka. * Tri horizontalna pojasa: Prizemlje sa velikim lučnim izlozima bilo je namenjeno luksuznim trgovačkim radnjama i kafanama, dok su prvi i drugi sprat, ukrašeni trougaonim i segmentnim timpanonima, pilastrima i balustradama, sadržali prostrane građanske stanove sa salonima okrenutim ka trgu.

Benceova kuća: Secesijski izlog evropskog modernizma

Kako je početak 20. veka doneo pobedu novog umetničkog pravca – secesije (Art Nouveau / Jugendstil) – bečkerečki trgovci su poželeli zgrade koje više ne kopiraju istorijske stilove prošlosti, već slave novo industrijsko doba, svetlost, staklo i kovano gvožđe. Najbolji primer tog preokreta jeste Benceova kuća u ulici Kralja Aleksandra I Karađorđevića broj 41, podignuta 1906. godine.

Naručilac zgrade bio je Mihalj Bence (Bencze Mihály), vlasnik najveće fabrike i salona ekskluzivnog nameštaja u ovom delu Banata. Da bi njegova prodavnica sama po sebi bila reklama za vrhunski dizajn, Bence je angažovao najslavniji arhitektonski tandem mađarske secesije – Marcela Komora i Dezidera Jakaba² iz Budimpešte.

Komor i Jakab su u Velikom Bečkereku primenili revolucionarni koncept robne kuće: * Staklena zid-zavesa: Umesto masivnih zidanih stubova, prizemlje i prvi sprat povezani su velikim lučnim staklenim površinama uokvirenim vitkim gvozdenim profilima, kako bi dnevna svetlost prodirala duboko u izložbene salone nameštaja. Secesijska ornamentika i Žolnai keramika: Gornji deo fasade i valovita atika ukrašeni su stilizovanim cvetnim motivima, paunovim perjem i medaljonima od čuvene pirogranitne Žolnai keramike (Zsolnay*) iz Pečuja, otporne na mraz i vremenske prilike.

Uporedni pregled najznačajnijih građanskih palata Velikog Bečkereka

U tabeli ispod prikazane su ključne istorijske i stilske odlike četiri reprezentativna građanska zdanja Zrenjanina:

Svedočanstvo zlatnog doba banatskog građanstva

Pinova vila, Bukovčeva palata, Šeherezada i Benceova kuća nisu samo pojedinačni spomenici kulture; one zajedno čine jedinstveni arhitektonski muzej na otvorenom. Njihove fasade svedoče o epohi u kojoj je Veliki Bečkerek bio multikulturalno, ekonomski snažno i kosmopolitsko središte, grad u kojem su srpski, mađarski, nemački i jevrejski preduzetnici nadmetali u tome ko će svom gradu ostaviti lepšu i trajniju građevinu.

Najčešća pitanja i odgovori