Ako danas prošetate glavnom pešačkom zonom Zrenjanina, proći ćete pored raskošnih neobaroknih i secesijskih fasada, monumentalnih palata i uličnih svetiljki koje odišu duhom stare Austrougarske. Teško je zamisliti da je pre nešto više od dva veka ovaj grad bio gotovo potpuno sravnjen sa zemljom.

Kao lokalni vodič koji godinama istražuje skrivene kutke Banata, uvek volim da kažem posetiocima: Zrenjanin koji danas vidite rođen je u vatri. Katastrofalni požar koji je 30. avgusta 1807. godine zahvatio tadašnji Veliki Bečkerek¹ predstavlja najdramatičniju prekretnicu u istoriji ovog dela Vojvodine. Bio je to trenutak nezapamćene tragedije, ali i početak fascinantne, vizionarske obnove koja je malu, blatnjavu močvarnu varoš transformisala u modernu srednjoevropsku lepoticu.

Dan kada je nebo nad Begejom pocrnelo

Leto 1807. godine bilo je izuzetno sušno i toplo u Banatu. Zemlja je bila ispucala, a drvena arhitektura tadašnjeg Velikog Bečkereka – grada u kom su preovladavale kuće od naboja pokrivene trskom i šindrom – bila je suva poput baruta.

Tog kobnog 30. avgusta, u rano popodne, izbio je požar u jednoj od zanatskih radionica u blizini reke Begej. U normalnim okolnostima, lokalno stanovništvo bi brzo lokalizovalo vatru. Međutim, tog dana Banat je pokazao svoju najsuroviju ćud – prostrujala je silovita, vrela košava².

Za samo nekoliko minuta, vetar je razneo varnice preko krovova od suve trske. Vatra je bukvalno preskakala sa jedne strane ulice na drugu, gutajući čitave kvartove brzinom koju ljudska ruka nije mogla da prati. Voda iz Begeja bila je predaleko za primitivne kožne vedrice kojima se tada gasio požar, a panika je paralisala građane.

"Vatra je gutala sve pred sobom sa takvom silinom da su ljudi bežali u sam Begej, tražeći spas u hladnoj vodi dok je nad njihovim glavama vetar nosio zapaljene snopove trske. Za samo jedno popodne, istorija građena vekovima pretvorena je u sivi prah i pepeo." – Iz zapisa starog bečkerečkog hroničara.

Do večeri, grad je bio neprepoznatljiv. Dim se dizao iz zgarišta onoga što je nekada bilo administrativno i trgovačko srce Srednjeg Banata.

Šta je sve odneo plamen?

Materijalna šteta bila je neprocenjiva, ali najveći udarac za kulturni identitet grada bio je gubitak istorijskog pamćenja. U plamenu koji je progutao staru zgradu Županije nepovratno je nestala kompletna arhivska građa koja je svedočila o naseljavanju Banata, turskom periodu, oslobođenju i formiranju Torontalske županije.

Izgorele su i obe glavne bogomolje – pravoslavna crkva Uspenja Presvete Bogorodice (koja je kasnije obnovljena i danas je najstariji sačuvani hram u gradu) i katolička crkva. Ljudi su ostali bez domova, hrane i sredstava za rad, jer su izgorele i skoro sve zanatske radionice, magacini sa žitom i trgovačke radnje duž reke.

Feniks sa obala Begeja: Velika urbanistička revolucija

Ono što se dogodilo nakon požara predstavlja pravi spomenik ljudskoj upornosti, solidarnosti i viziji. Umesto da očajavaju, građani i tadašnje vlasti predvođene Torontalskom županijom i Bečkim dvorom shvatili su ovu tragediju kao priliku za novi početak.

Doneta je istorijska odluka: Veliki Bečkerek se neće obnavljati onako kako je izgledao pre požara.

Pod nadzorom carskih inženjera i arhitekata donet je prvi rigorozni regulatorni i urbanistički plan grada. Nova pravila gradnje zauvek su promenila fizionomiju Bečkereka:

1. Zabrana lakozapaljivih materijala: Strogo je zabranjena gradnja kuća od naboja pokrivenih trskom i šindrom. Svaka nova kuća u centru morala je biti građena od pečene cigle i pokrivena crepom.
2. Ispravljanje i proširenje ulica: Stari, uski i krivudavi turski sokaci zamenjeni su širokim, pravim ulicama (tzv. "šorovima") koje su mogle da posluže kao prirodna prepreka širenju požara.
3. Uvođenje protivpožarnih zidova: Između objekata u nizu uvedeni su debeli vatrostalni zidovi (tzv. brandmauer), koji se i danas mogu uočiti ako zavirite u dvorišta starih zrenjaninskih palata.

Nova Županijska palata kao simbol vaskrsenja

Najveći simbol ove velike obnove bila je izgradnja nove Županijske palate na mestu stare, izgorele zgrade. Kamen temeljac položen je u atmosferi nade, a izgradnja je završena 1820. godine. Ova monumentalna građevina, projektovana u stilu klasicizma, postala je sidro oko kojeg se razvijao moderan grad.

Krajem 19. veka (tačnije 1887. godine), zgrada je rekonstruisana i proširena po projektima čuvenih budimpeštanskih arhitekata Đule Partoša i Edena Lehnera, dobivši svoj današnji, prepoznatljivi neobarokni izgled sa raskošnim fasadama i prelepim vitražima u svečanoj sali koji prikazuju personifikacije pravde, mudrosti i snage.

Šetnja tragovima vatre i obnove: Vodič za putnika namernika

Kao vaš turistički vodič kroz Zrenjanin, predlažem vam specifičnu istorijsku rutu kojom možete proći i sami osetiti duh ove velike obnove.

Počnite od Trga slobode. Pogledajte oko sebe: Gradska kuća, Rimokatolička katedrala svetog Ivana Nepomuka i zgrada Pozorišta (najstarija pozorišna sala u Srbiji, izgrađena 1839. godine u adaptiranom žitnom magacinu koji je takođe preživeo ili obnovljen nakon požara) – sve su to plodovi post-požarne vizije.

Trg slobode (Centar obnove) 
   │
   ├──► Gradska kuća (Izgrađena 1820, obnovljena 1887)
   │
   ├──► Pozorište "Toša Jovanović" (Najstarija sala u Srbiji, 1839)
   │
   └──► Ulica Kralja Aleksandra I (Trgovačka katedrala klasicizma)

Šetajući glavnom ulicom (Ulica kralja Aleksandra I Karađorđevića), obratite pažnju na visinu i širinu zgrada. Sve one prate strogu regulacionu liniju uspostavljenu nakon 1807. godine. Fasade u stilu akademizma, klasicizma i secesije koje danas fotografišete nastale su upravo zato što je država nakon požara davala poreske olakšice onim trgovcima i građanima koji su gradili reprezentativne, zidane objekte.

Zrenjanin je grad koji je svoju najveću nesreću pretvorio u svoju najveću prednost. Iz pepela blatnjave varoši, snagom volje svojih stanovnika, rođen je "Banatski Beč" – grad svetlosti, kulture, industrije i arhitekture koja i danas pleni svojom bezvremenom lepotom. Kada sledeći put budete ispijali kafu na nekoj od zrenjaninskih terasa pored Begeja, setite se da stojite na mestu gde je jedna velika vatra, umesto da uništi grad, zapravo osvetlila put ka njegovoj modernoj budućnosti.

Najčešća pitanja i odgovori