Kao novinar koji je decenijama prepešačio svaki pedalj Banata i kao lokalni vodič koji turistima sa ponosom pokazuje skrivene kutke našeg Zrenjanina, uvek se iznova divim pričama o ljudima koji su potekli sa ove plodne, nepregledne ravnice. Banat nije samo zemlja žita, vetra i dvoraca; to je kolevka umova koji su menjali tok istorije. Jedan od najvećih, a nažalost često nepravedno zapostavljenih velikana našeg kraja jeste dr Đorđe Radić – čovek koji je srpskog seljaka naučio kako se zemlja hrani, neguje i poštuje.

Kada danas šetate starim jezgrom Zrenjanina, pored velelepne Gradske kuće ili duž obala Begeja, setite se da je upravo ovde, u nekadašnjem Velikom Bečkereku¹, započela životna priča prvog srpskog doktora poljoprivrednih nauka. Njegova misija bila je jasna: prevesti srpsku poljoprivredu iz mračnog srednjeg veka u moderno doba nauke i napretka.

Detinjstvo u Velikom Bečkereku i put ka evropskim univerzitetima

Đorđe Radić je rođen 22. aprila 1839. godine u Velikom Bečkereku, u uglednoj i obrazovanoj porodici. Odrastajući u Banatu, koji je u to vreme bio žitnica Habzburške monarhije, Đorđe je od malih nogu bio okružen poljoprivredom. Međutim, dok su drugi zemlju posmatrali isključivo kroz težak fizički rad i tradiciju, mladi Radić je u njoj video nauku, potencijal i budućnost.

Osnovnu školu završio je u rodnom mestu, a dalje školovanje nastavio je u Sremskim Karlovcima. Njegov neobičan talenat i strast prema prirodnim naukama brzo su primećeni. Uz podršku porodice i stipendije, odlazi na prestižnu Višu poljoprivrednu školu u Kolšinu (današnja Češka), a zatim nastavlja usavršavanje širom Evrope. Obišao je Nemačku, Francusku, Švajcarsku i Italiju, upijajući najsavremenija znanja iz oblasti agronomije, stočarstva i hortikulture.

"Zemlja je kao majka – koliko joj pružiš, toliko će ti i vratiti. Ali, ako joj prilaziš bez znanja, i najplodnija crnica postaće jalova pustara."
— dr Đorđe Radić, iz beležaka o banatskoj poljoprivredi

U Beču, na čuvenom univerzitetu, Đorđe Radić 1867. godine brani svoju doktorsku disertaciju posvećenu kukuruzu – biljci koja će postati jedan od stubova opstanka našeg seljaka. Sa samo 28 godina, postao je prvi Srbin sa titulom doktora poljoprivrednih nauka.

Prvi srpski doktor agronomije: Bečko priznanje i povratak korenima

Nakon sticanja doktorske titule u Beču, pred mladim stručnjakom bila su otvorena vrata evropskih naučnih instituta i bogatih imanja širom Austro-Ugarske. Ipak, Đorđe Radić donosi odluku koja svedoči o njegovom dubokom patriotizmu i prosvetiteljskom duhu – odlučuje da se vrati među svoj narod i svoje znanje stavi u službu modernizacije srpskog sela.

U to vreme, poljoprivreda u Kneževini Srbiji, ali i među Srbima u Vojvodini, bila je izuzetno zaostala. Radilo se sa primitivnim drvenim plugovima (drvenicima), prinosi su zavisili isključivo od vremenskih prilika, a svest o plodoredu, đubrenju i selekciji semena gotovo da nije postojala. Radić je shvatio da njegova uloga ne sme biti samo akademska; morao je postati praktičar, učitelj i reformator.

Revolucionarne inovacije koje su promenile srpsko selo

Đorđe Radić nije bio kabineti naučnik. On je izlazio na teren, razgovarao sa seljacima, držao predavanja na trgovima i lično demonstrirao rad novih mašina. Njegov doprinos modernizaciji poljoprivrede može se podeliti na nekoliko ključnih oblasti:

1. Uvođenje novih kultura: Prvi je u Srbiju uveo gajenje hmelja, deteline, lucerke i novih sorti krompira i kukuruza koje su davale znatno veće prinose.
2. Modernizacija alata: Strastveno se borio protiv drvenog pluga. Zahvaljujući njemu, u srpska sela ulazi gvozdeni plug, koji je omogućio dublje oranje i bolje očuvanje vlage u zemljištu.
3. Selekcija stoke: Uvezao je prve rasne krave (simentalce) i plemenite rase svinja i ovaca, čime je postavio temelje modernog stočarstva na Balkanu.
4. Pčelarstvo i svilarstvo: Konstruisao je prve moderne košnice sa pokretnim saćem i napisao prve priručnike o pčelarstvu i gajenju svilenih buba.

Ključne istorijske faze u životu dr Đorđa Radića

Prosvetiteljski rad i osnivanje škola: Od Danilovgrada do Kraljeva

Đorđe Radić je bio svestan da bez sistemskog obrazovanja nema trajnog napretka. Zato je svoj život posvetio osnivanju poljoprivrednih škola. Njegov rad prepoznao je i crnogorski knjaz Nikola Petrović, koji ga poziva da pomogne u reformi crnogorske poljoprivrede. Radić odlazi u Danilovgrad, gde osniva prvu poljoprivrednu školu i ogledno imanje pod Ostrogom.

Nakon povratka u Srbiju, njegova glavna životna misija postaje osnivanje Ratarske škole u Kraljevu 1882. godine. Ova škola bila je prva moderne obrazovna ustanova tog tipa na Balkanu. Radić je bio njen prvi direktor, profesor, ali i ekonom koji je sa učenicima radio na njivi.

Pored prosvetnog rada, Radić je bio neverovatno plodan pisac. Napisao je preko 40 knjiga i udžbenika, i više od 500 naučnih i stručnih članaka. Njegova knjiga "Voćarstvo" i "Vođa pri gazdovanju" decenijama su bile biblije srpskih domaćina.

Zrenjaninsko nasleđe: Gde danas živi sećanje na Đorđa Radića?

Kao turistički vodič, često se susrećem sa pitanjem: „Gde možemo videti tragove Đorđa Radića u samom Zrenjaninu?“

Iako je veći deo svog zrelog radnog veka proveo van Banata, Đorđe Radić je uvek isticao svoje bečkeričko poreklo. Ravnica ga je oblikovala, a miris banatske crnice pratio ga je gde god da je išao. Danas u Zrenjaninu jedna ulica u naselju Šumica nosi ime dr Đorđa Radića.

Međutim, njegovo pravo nasleđe ne leži u tablama sa imenima ulica, već u svakom vojvođanskom polju koje se danas obrađuje najsavremenijom mehanizacijom. On je bio taj koji je posejao seme nauke u našu plodnu zemlju.

Kada posetite Zrenjanin, predlažem vam da obiđete prelepu zgradu nekadašnje Bečkeričke štedionice, prošetate pored palate Dunđerski i posetite Narodni muzej Zrenjanin, gde se čuvaju dragoceni dokumenti i zapisi o privrednom razvoju Banata u 19. veku, vremenu kada je Radić postavljao temelje naše agronomije.

Đorđe Radić je preminuo 11. oktobra 1922. godine u Kraljevu, u dubokoj starosti, poštovan od strane svojih savremenika, ali i pomalo zaboravljen od generacija koje su došle kasnije. Naša je dužnost, i kao novinara i kao čuvara baštine ovog grada, da priču o prvom srpskom doktoru poljoprivrednih nauka prenosimo dalje – sa kolena na koleno, baš onako kako je on prenosio znanje o zemlji koja nas hrani.

Najčešća pitanja i odgovori